Fotografowie Powstania Warszawskiego

Posted on
Fotografowie Powstania Warszawskiego. Foto Justyna Grochowska
Gdyby nie fotografowie Powstania Warszawskiego, dziś pewnie niewiele wiedzielibyśmy o tamtych sierpniowych wydarzeniach. W 77. rocznicę rozpoczęcia tego wyzwoleńczego zrywu przypominam sylwetki kilku z nich.

Powstanie Warszawskie jest bardzo głęboko zakorzenione w naszej świadomości. Nawet dzieci wiedzą, że rozpoczęło się 1 sierpnia, a zakończyło 3 października 1944 roku, po 63 dniach walk. Fotografie z tych wojennych wydarzeń większości z nas są dobrze znane. Już od najmłodszych lat widujemy je w podręcznikach czy muzeach, towarzyszą nam przez cały okres edukacji. Jednak, czy kiedykolwiek zastanawialiśmy się nad ich autorstwem? Kim byli fotografowie Powstania Warszawskiego?

Stefan Bałuk

fotografowie powstania warszawskiego
Patrol „Agatona” z batalionu „Pięść” na pl. Kazimierza Wielkiego w drodze do Śródmieścia. Foto Stefan Bałuk, Domena publiczna, Wikimedia Commons
fotografowie powstania warszawskiego
Stefan Bałuk. Foto Domena publiczna, Wikimedia Commons

Zapewne wiele z nas kojarzy fotografię patrolu powstańczego idącego w stronę Śródmieścia. Jej autorem jest Stefan Bałuk ps. „Kubuś”. Przed Powstaniem należał między innymi do wydziału zajmującego się produkcją fałszywych dokumentów, a jego specjalnością była mikrofotografia. Wykonał wiele zdjęć okupowanej Warszawy, wśród jego prac znajdziemy kadr ukazujący pomnik Lotnika na placu Unii Lubelskiej z namalowaną na cokole kotwicą Polski Walczącej – tę historię mogliśmy poznać już w gimnazjum czytając „Kamienie na Szaniec” Aleksandra Kamińskiego.

Gdy wybuchło Powstanie „Kubuś” miał 30 lat. Był wtedy członkiem plutonu „Agaton” batalionu „Pięść”, walczył na Woli, Starówce i Żoliborzu. Jako fotograf dokumentował życie powstańcze. Przeżył wojnę, po kilku latach w więzieniu, w 1950 roku rozpoczął pracę fotografika. Mężczyzna współtworzył pierwszy album o Powstaniu Warszawskim – „Miasto nieujarzmione”, który ukazał się w 1957 roku. Był również członkiem Związku Polskich Artystów Fotografików.

Sylwester Braun

fotografowie powstania warszawskiego
Gmach Prudentialu. Foto Sylwester Braun, Domena publiczna, Wikimedia Commons

Innym kadrem często ukazującym się w przekazach medialnych jest ten ukazujący gmach Prudentialu trafiony przez pocisk. Jego autorem jest Sylwester Braun ps. „Kris”.

Trwał ostrzał Śródmieścia. Siedziałem na dachu swojego domu na Kopernika 28, przypuszczając, że Niemcy będą chcieli zniszczyć Prudential – wspominał fotograf w reportażu Alicji Maciejowskiej dla Polskiego Radia w 1996 roku. – Zobaczyłem pocisk lecący na tle nieba. Wyczekałem moment uderzenia. Eksplozja rozwijała się w zupełnej ciszy, bez żadnego podmuchu. Zdziwiony robiłem zdjęcia. Przy trzecim nastąpił huk, doszedł do mnie głos i okropny podmuch, aż trzymałem się komina, żeby nie spaść. Zrobiłem wtedy około sześć zdjęć.

Z zawodu był geodetą, jednak nadejście wojny zmusiło go do wykonywania innej profesji. Przed Powstaniem należał do ZWZ-AK, był fotoreporterem działającym w warunkach polowych. W pierwszych dniach walk w Warszawie trafił do Referatu Fotograficznego Biura Informacji i Propagandy AK, na zlecenie którego fotografował działania w mieście. Pracował prostym aparatem Leica z filmem małoobrazkowym Agfa. Wykonał około 3000 zdjęć powstańczej Warszawy, do dziś możemy oglądać 1520 z nich, ukazujących głównie Śródmieście. Wiele z nich uznano za symbol cierpienia i heroizmu powstańców. Mężczyzna przeżył wojnę, po jej zakończeniu wyjechał do Stanów Zjednoczonych.

Ewa Faryaszewska

fotografowie powstania warszawskiego
Rynek Starego Miasta. Foto Ewa Faryaszewska, Domena publiczna, Wikimedia Commons

Fotografowie Powstania Warszawskiego używali głównie monochromatycznych materiałów światłoczułych. W tamtych czasach fotografia barwna była nowością, dlatego rzadko ją wykorzystywano. Jednak 24-letnia Ewa Faryaszewska ps. „Ewa”, malarka i fotograficzka, wykonała tą techniką aż 31 zdjęć powstańczej Warszawy. Podczas okupacji kobieta działała w konspiracji, była łączniczką harcerskiego batalionu „Wigry”. W trakcie walk wyzwoleńczych dokumentowała zniszczenia miasta, głównie w obrębie Starego i Nowego Miasta, dla wydziału odpowiedzialnego za ratowanie zabytków. Podczas jednej z powstańczych akcji została ciężko ranna, zmarła pod koniec sierpnia 1944 roku.

Jej fotografie przedstawiają ogrom zniszczeń wojennych. Zostały wykonane na barwnym filmie Agfacolor. W 2014 roku wydano książkę „Fotografie ruin. Ruiny fotografii 1944–2014” Magdaleny Wróblewskiej, gdzie znajdziemy zdjęcia Faryaszewskiej.

Jerzy Tomaszewski

fotografowie powstania warszawskiego
Żołnierze zgrupowania „Radosław” po przejściu kanałami z placu Krasińskich do ulicy Wareckiej na Śródmieście. Foto Jerzy Tomaszewski, Domena publiczna, Wikimedia Commons
Fotografowie Powstania Warszawskiego
Jerzy Tomaszewski. Foto Domena Publiczna, Wikimedia Commons

Ta fotografia żołnierzy zgrupowania „Radosław” pojawia się w mediach bardzo często, gdy poruszany jest temat Powstania Warszawskiego. Wykonał ją Jerzy Tomaszewski ps. „Jur”. Gdy wybuchła wojna miał zaledwie 14 lat, jednak od jej początku działał w konspiracji, był łącznikiem. W 1940 ukończył tajny kurs fotografii, a następnie pracował dla niemieckiej firmy filmowo fotograficznej, pracującej na potrzeby propagandy III Rzeszy. Tam działała konspiracyjna komórka, która przechwytywała niemieckie dokumenty i zdjęcia.

Podczas Powstania Warszawskiego był fotoreporterem, pracował na Powiślu, w Śródmieściu i na bliskiej Woli. Wykonał około 2000 zdjęć dokumentujących walki. Po kapitulacji wyszedł ze stolicy wraz z ludnością cywilną. Jego fotografie pokazano w 1979 roku albumie „Epizody Powstania Warszawskiego”.

Eugeniusz Lokajski

fotografowie powstania warszawskiego
Ślub powstańczej pary. Foto Eugeniusz Lokajski, Domena publiczna, Wikimedia Commons
fotografowie powstania warszawskiego
Eugeniusz Lokajski. Foto Domena publiczna, Wikimedia Commons

Fotografowie Powstania Warszawskiego uwieczniali również radosne chwile. Do takich z pewnością należały śluby. Autorem jednego z nich jest Eugeniusz Lokajski ps. „Brok”. Przed wojną był lekkoatletą, startował w wielu Mistrzostwach Polski oraz w Igrzyskach Olimpijskich w Berlinie w 1936 roku. Odbył też służbę wojskową, dlatego w kampanii wrześniowej otrzymał stopień podporucznika i dowodził pułkiem piechoty.

Fotografią zainteresował się jeszcze w latach 30. Używał aparatu Leica. Po wybuchu Powstania służył w kompanii sztabowej „Koszta”, walczył w Śródmieściu. Zajmował się również fotograficzną dokumentacją przebiegu walk oraz zbrodni wojsk niemieckich. Wykonał ponad 1000 zdjęć. Ukazują opór walczącego miasta i jego codzienne życie. Zginął pod gruzami kamienicy we wrześniu 1944 roku.

One Reply to “Fotografowie Powstania Warszawskiego”

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *